Психолог киңәше: «Балаларда деструктив тәртипне ничек булдырмаска?»

Балаларның деструктив тәртибе – үзенә яки тирә-юньдәгеләргә физик, мораль зыян китерүче, җимергеч характердагы үз-үзеңне тотыш. Кагыйдә буларак, бала бу гамәлләрне даими рәвештә һәм йә аңсыз рәвештә, йә конкрет максатка ирешү теләге белән, мәсәлән, игътибар җәлеп итү теләге белән башкара. Бу хөкем карары түгел,  ә балага безнең ярдәм һәм аңлау кирәк дигән сигнал. Ничек итеп без, ата-аналар, деструктив тәртипне барлыкка килүен булдырмый кала алабыз һәм балаларыбызга бар яктан да камил булып үсәргә ярдәм итә алабыз? 

Менә берничә мөһим киңәш:

1. Баланы ничек бар шулай кабул итәргә һәм куркынычсыз мохит тудырырга кирәк:

• уңышларына яисә хаталарына карамастан, баланы яратырга, тулысынча кабул итәргә кирәк, ул шул хисләрне тоеп яшәргә тиеш. Бу аның үз-үзен бәяләү һәм үз-үзенә ышаныч нигезе.
• хис-кичерешләрне кабул итү: балага теләсә нинди хис-кичерешләрне – шатлык, ачу, сагыш, куркуны белдерергә рөхсәт итегез. Сезнең бурыч – аны бастырырга түгел, ә конструктив рәвештә җиңәргә өйрәтү.
•  куркынычсызлык: бала өчен өй –  иң тыныч, рәхәт, куркынычсыз урын булырга тиеш, биредә аны тыңлыйлар, аңлыйлар, гаепләмиләр.

2. Төгәл һәм эзлекле кагыйдәләр һәм чикләр билгеләгез:

• ачыклык һәм аңлаешлылык: кагыйдәләр гади, аңлаешлы һәм баланың яшенә туры килергә тиеш. Кагыйдәләрнең ни өчен мөһим булуын аңлатыгыз. 

• эзлеклелек: кагыйдәләрне үзегез үтәгез һәм баладан аларны үтәүне таләп итегез. Аларны даими үзгәртеп тормагыз. Бу балага тотрыклылык һәм алдан күрүчәнлек хисе бирә.

• нәтиҗәләр: кагыйдәләрне бозган өчен нәрсә булачагын аңлатыгыз. 

3. Баланың эмоциональ интеллектын үстерегез:

• хис-тойгыларыгызны атагыз.  Балага үз хисләрен атарга булышыгыз: «Күрәм, синең ачуың килгән», «Синең кәефең киттеме?». Бу аңа үз хисләрен аңларга ярдәм итәр. 

• хис-кичерешләрне җиңәргә өйрәтегез, хисләрне белдерүнең конструктив ысулларын тәкъдим итегез: ачуны – аяклар белән тыпырдарга, рәсем ясарга, сөйләшергә, сагышны  – еларга, кочаклашырга, куркуны  – сөйләшергә, чишелеш уйлап табарга.

• эмпатияне үстерегез: башка кешеләрнең хисләре турында фикер алышыгыз, китаплар укыгыз, геройлар төрле хисләр кичергән фильмнар карагыз. 

4. Балага вакытны җәлләмәгез:

• актив тыңлагыз: телефоныгызны алып куегыз, телевизорыгызны сүндерегез. Нәрсәдер сөйләгәндә, бөтен игътибарыгызны балага багышлагыз. Сораулар бирегез, ихлас кызыксыну күрсәтегез. 

• уртак дәресләр: бергә уйнагыз, укыгыз, йөрегез, әзерләгез. Бу мизгелләр сезнең араларны ныгыта, бала үзен әһәмиятле кеше дип хис итә башлый. 

• индивидуаль игътибар: әгәр сезнең берничә балагыз булса, аларның һәркайсына бер-бер артлы вакыт бүлеп куярга тырышыгыз. 

5. Мөстәкыйльлекне һәм җаваплылыкны хуплагыз:

• сайлау мөмкинлеге бирегез: балага аның яшенә туры килердәй карарлар кабул итәргә рөхсәт итегез (нәрсә кияргә, нинди уенчык алырга). Бу аның контроль һәм җаваплылык хисен үстерә.

• йөкләмә бирегез: баланы өй эшләренә җәлеп итегез. Бу аны гаилә эшләрендә теләп катнашырга, өй эшләренә үз өлешен кертергә өйрәтә.

• тырышлыгы өчен мактагыз: нәтиҗә бик үк ошап бетмәсә дә, тырышлык күрсәткән өчен, авырлыкларны җиңгән өчен дә мактау мөһим.

6. Үрнәк булыгыз: Хисләрегезне контрольдә тотыгыз: балалар безне күзәтеп, безгә карап өйрәнәләр. Әгәр сез үз-үзегезне тыя алмасагыз, кычкырсагыз, агрессия күрсәтсәгез, бала да үзен шулай тота башлар.

• конфликтларны конструктив рәвештә хәл итегез: ничек килешергә, компромисска барырга, гафу үтенергә икәнен күрсәтегез. 

• башкаларга хөрмәт күрсәтегез: тормыш иптәшегезгә, башка гаилә әгъзаларына, дусларыгызга һәм хәтта таныш булмаган кешеләргә дә ихтирам күрсәтегез. Бу баланы башкаларны дөрес бәяләргә һәм сәламәт мөнәсәбәтләр төзергә өйрәтә.

7. Сәламәт яшәү рәвешен саклагыз:

• көн режимы: йокы, туклану һәм активлык режимын саклау баланың эмоциональ тотрыклылыгына ярдәм итә. 

• физик активлык: спорт белән даими шөгыльләнү яисә актив уеннар киеренкелекне бетерергә һәм җыелган энергияне чыгарып ташларга ярдәм итә. 

• сәламәт туклану: баланслы туклану физик сәламәтлеккә генә түгел, психик сәламәтлеккә дә йогынты ясый.

8. Баланың үз-үзен тотышындагы үзгәрешләргә игътибар итегез:

• алдан ачыклау: баланың кәефендә, үз-үзен тотышында үзгәрешләр сизсәгез, агрессия, йомыклык, борчылу күренә башласа – бу уйланырга сәбәп. Бу сигналларны игътибарсыз калдырмагыз.

• ачык диалог: бала белән сөйләшегез, аны нәрсә борчыганын сорагыз. Кайвакыт тыңлау да җитә.

• ярдәм сорап мөрәҗәгать итүдән курыкмагыз: әгәр дә сез үзегез генә булдыра алмавыгызны сизәсез икән, яки баланың үз-үзен тотышы җитди борчу тудыра икән, мәктәп психологына, балалар психотерапевтына яки башка белгечкә мөрәҗәгать итәргә оялмагыз. Бу көчсезлек билгесе түгел, ә балагызның иминлеге турында кайгырту.

Исегездә тотыгыз, деструктив тәртип – һәрвакытта да аңлы рәвештә каршы тору түгел. Еш кына бу баланың үз ихтыяҗларын, куркуларын яки канәгатьсезлеген белдерү ысулы, ул аларны мөстәкыйль рәвештә җиңә алмый. Сезнең ярдәмегез, аңлавыгыз һәм эзлеклелегегез – мондый тәртипне профилактикалауда һәм коррекцияләүдә иң көчле инструментлар. Уңай мохит тудырып һәм эмоциональ тотрыклыкны үстереп, сез балагызның бәхетле киләчәге өчен ныклы нигез саласыз.