Балаларда һәм яшүсмерләрдә суицидаль тәртипне кисәтү

Бу күбрәк баланың гаҗизлегеннән, аның тормыш шартларыннан һәм тышкы стресслардан торган «идеаль давыл». Әлеге хәләтнең сәбәпләрен психологлар түбәндәге төп төркемнәргә бүләләр:
1.Психологик һәм эмоциональ проблемалар: 
• Депрессия һәм борчулы-курку хәле – суицидаль фикерләрнең иң киң таралган юлдашлары. Өметсезлек, үзеңне яраксыз итеп тою, даими борчылу, әйләнә-тирә дөньяга кызыксынуны югалту – болар барысы да этәргеч булырга мөмкин. 
• Үз-үзен түбән бәяләү: үзен һәрвакыт лаексыз, уңышсыз, «башкалар кебек түгел» дип хис иткән бала үз тормышының мәгънәсе юк дигән нәтиҗәгә килергә мөмкин. 
• Эмоциональ тотрыксызлык һәм импульсивлык: кайбер балалар көчле эмоцияләрне җиңә алмый. Аффект халәтендә, төшенкелеккә бирелгән вакытта алар уйланылмаган гамәл кылырга мөмкин. 
• Перфекционизм: һәрнәрсәдә идеаль булу теләге, хаталардан курку, үзенең яисә ата-аналарын югары өметләрен аклый алмаса – бу бала өчен авыр йөк булырга мөмкин.
• Гаеп һәм оят хисе: реаль яки хыялдагы авыр җинаятьләр үз-үзеңне гаепләүгә һәм үз гомерең бәрабәренә гаепне «төзәтү» теләгенә китерергә мөмкин. 

2. Социаль һәм гаилә факторлары: 
• Ата-аналар һәм якыннар белән конфликтлар: талашу, тәнкыйть, бер-береңне аңламау, тәрбиянең авторитар стиле балада читләшү һәм ялгызлык хисе тудырырга мөмкин. 
• Ата-ананың аерылышуы, якын кешеңне югалту: мондый стресслы вакыйгалар югалту һәм тотрыксызлык хисләре тудырырга мөмкин. 
• Гаиләдә көч куллану (физик, сексуаль, эмоциональ): бу иң авыр һәм куркыныч факторларның берсе, ул тирән психологик травмаларга, ышанмаучанлыкка һәм ярдәмсезлек тойгысына бирелүгә китерә. 
• Катгый үәм артык таләпләр: баланы даими рәвештә башкалар белән чагыштырганда, идеаль нәтиҗәләр таләп иткәндә һәм аның индивидуальлеген кабул итмәгәндә, бу фрустрация һәм бернигә яраксызлык хисе тудырырга мөмкин.
•Санга сукмау һәм игътибар җитмәү: сине яратмыйлар, кадерләмиләр, күрмиләр дигән тойгы – бала өчен бик авыр тәҗрибә. 
• Күченү, мәктәпне алыштыру, яңа даирәгә җайлашу: җайлашуны таләп итә торган теләсә нинди мөһим үзгәрешләр әзерлексез бала өчен стресс булырга мөмкин. 

3. Яшьтәшләр белән мөгамәлә: 
• Мәктәптә эзәрлекләү: яшьтәшләре тарафыннан даими рәвештә мыскыллау, кимсетү депрессия, борчылу һәм газаплардан котылу ысулы буларак, үз-үзенә кул салу турында уйны барлыкка китерергә мөмкин. 
• Социаль изоляция, дуслар булмау: яшьтәшләр арасында ялгызлыкны һәм читләшү хисен бала биек авыр кичерә. 
• Төркем ягыннан басым: үз кыйммәтләреңә туры килмәгән очракта да, яшьтәшләреңә ярарга, аларның өметләрен акларга тырышу да стресс тудырырга мөмкин. 

4. Экзистенциаль кризислар һәм мәсьәләләр: 
• Яшәү мәгънәсен эзләү: яшүсмерлек чорында балалар яшәү мәгънәсе, дөньяда үз урыннары турындагы катлаулы сорауларга җавап эзлиләр, бу шик һәм кризис чоры белән бергә барырга мөмкин. • Идеаллардан күңел кайту: бала ышанган идеаллар ирешә алмаслык булып чыкса яки җимерелсә, ул өметсезлеккә төшәргә мөмкин. 

5. Биологик һәм генетик факторлар: 
• Нәселдәнлек: тикшеренүләр күрсәткәнчә, суицидаль тәртип гаиләләрдә менталь тайпылышларга генетик омтылышлар белән бәйле булырга мөмкин. 
• Нейромедиаторларның бозылуы: баш миендәге билгеле бер химик матдәләрнең (мәсәлән, серотонинның) дисбалансы кәефкә һәм импульсивлыкка йогынты ясый ала. 
• Хроник авырулар: авыр һәм дәвалап булмый торган авырулар көчле газаплар һәм чарасызлык хисе тудырырга мөмкин. 

6. Тышкы мохит һәм мәдәният йогынтысы: 
• Үз-үзенә кул салу турында мәгълүмат алу: үз-үзенә кул салу турында мәгълүмат балаларга тискәре йогынты ясарга мөмкин. 
• Мәдәни нормалар: кайбер культураларда суицид хурлыктан качу яки намусны саклау ысулы буларак каралырга мөмкин.

Балаларның һәм яшүсмерләрнең суицидаль тәртибе – ул ата-аналарның актив катнашуын таләп итә торган катлаулы проблема. 
Психологлардан берничә төп киңәш: 

1.Ачыктан-ачык аралашу: 
• Барысы турында да ачыктан-ачык сөйләү өчен балага тиешле шартлар тудырыгыз. Баланы гаепләмичә тыңлагыз, бүлдермәгез, аның хис-тойгыларын кабул итергә тырышыгыз, хәтта алар сезгә аңлаешсыз яки күңелсез булып күренсә дә. 
• Даими рәвештә баланың тормышы белән кызыксыныгыз. «Хәлләр ничек?» дип кенә сорамагыз. «Бүген сине нәрсә шатландырды?», «Сине нәрсә борчыды?», «Бу турыда синең нинди фикерләрең бар?» дигән сорауларны бирегез. Үзегезнең хис-кичерешләрегез турында сөйләгез. Төрле хис-кичерешләр кичерүнең һәр кеше өчен дә нормаль күренеш булуын бала сезнең үз-үзегезне тотуыгыздан белеп торсын. Бу балага үз кичерешләре белән уртаклашуның кирәк булуын аңларга ярдәм итәчәк.
• Әгәр шикләрегез булса, суицид турында сөйләргә курыкмагыз. «Син үзеңә зыян китерү турында уйламыйсыңмы?» –турыдан-туры, ләкин үтә нәзакәтле итеп бирелгән  бу сорау баланы афәттән коткара ала. Проблема турында ачыктан-ачык фикер алышу куркуны һәм тыелганлыкны киметә.

2.Баланың үз-үзен тотышында һәм кәефендәге үзгәрешләргә игътибарлы булыгыз: 
• Кискен яки озакка сузылган үзгәрешләргә игътибар итегез:
– Кәеф: ярсучанлык, агрессивлык, сагыш, апатия, элек ошаган нәрсәләргә кызыксыну югалу.
– Үз-үзеңне тоту: гаиләдән һәм дуслардан изоляцияләү, йокысызлык яки артык йокымсырау, аппетит үзгәрү (ризыкка битарафлык яки артык ашау), шәхси гигиенаны санга сукмау (юынырга теләмәү).
– Мәктәптә уку: өлгерешнең кискен кимүе, дәресләрне калдыру.
– Сөйләшү: үлем, үз-үзен үтерү, чарасызлык, гаеп хисе, файдасызлык турында сөйли.
– Гамәлләр: киләчәккә планнардан баш тарту, кыйммәтле әйберләр өләшү, якыннарың белән саубуллашу. 
• «Вак» сигналларны игътибарсыз калдырмагыз. Кайвакыт җитди булмаган кебек тоелган янаулар яки кинаяләр ярдәм сорап кычкыру булырга мөмкин.

3.Стресс һәм авырлыкларны җиңәргә ярдәм итегез: 
• Баланы тискәре хис-кичерешләрне җиңәр өчен сәламәт ысулларга өйрәтегез. 
– Физик активлык (спорт, сәфәрләр).
– Иҗат (рәсем, музыка, хат).
– Ышанычлы кеше белән сөйләшү.
– Релаксация техникасы (сулыш күнегүләре, медитация).
• Балага проблемаларны хәл итү күнекмәләрен үстерергә ярдәм итегез. Аның өчен барысын да хәл итү урынына, катлаулы ситуацияләрдән чыгуның үз юлларын табарга ярдәм итеп, юнәлеш бирегез. 
• Баланы үз-үзен бәяләргә өйрәтегез. Аның көчле якларын, казанышларын, уникальлеген ассызыклагыз. Хаталар – тормыш юлының бер өлеше, ә үз-үзеңне гаепләү өчен сәбәп түгел икәнен аңларга ярдәм итегез.

4.Суицид чараларына керү мөмкинлеген чикләгез:
• Әгәр баланың үз-үзенә кул салу турында уйлары бар икән, өйдән барлык куркыныч әйберләрне: медикаментларны, үткен әйберләрне, коралларны бик ныклап җыеп, яшереп куегыз.
• Интернетта потенциаль куркыныч сайтларга керү мөмкинлеген контрольдә тотыгыз. 

5.Профессиональ ярдәм сорап кайчан мөрәҗәгать итәргә кирәклеген белегез: 
• Психологка, психотерапевтка яки психиатрга мөрәҗәгать итәргә оялмагыз, әгәр:
– Бала үзе суицидаль фикерләр турында сөйли.
– Балада хроник авырулар, психик тайпылышлар яки җитди тормыш югалтулары кичерешләре бар.
 – Гаиләдә, нәселдә үз-үзен үтергән очрак булса.
• Белгечкә баруны кичектермәгез. Ярдәм никадәр иртәрәк башланса, терелүгә шанслар шулкадәр югарырак булуын онытмагыз.

6.Үзегез дә сәламәт булыгыз һәм үзегезнең эмоциональ халәтегез турында кайгыртыгыз: 
• Сез-үз балагыз өчен эмоциональ якорь. Әгәр дә сез үзегез көчле стресс яки эмоциональ проблемалар кичерәсез икән, балага сездән ярдәм табу катлауланачак.
• Үзегезне кайгыртырга, үзегезне карарга онытмагыз. Даими рәвештә ял итегез, мавыгуларыгыз өчен вакыт табыгыз, кирәк булса, якыннарыгызга яки белгечләрегезгә ярдәм сорап мөрәҗәгать итегез. 

7.  Хәбәрдарлыгыгызны арттырыгыз: 
• Суицидаль тәртипне профилактикалау турындагы мәгълүматны өйрәнегез. Даими рәвештә мәкаләләр укыгыз, вебинарлар карагыз, семинарларга йөрегез. 
• Башка ата-аналар белән аралашыгыз. Тәҗрибә уртаклашу һәм ярдәм бик кирәкле булырга мөмкин. 

Куркынычсыз мохит булдыру, ачыктан-ачык аралашу, баланың эмоциональ халәтенә сизгер мөнәсәбәт һәм ярдәм сорап үз вакытында мөрәҗәгать итү – суицидаль тәртипне профилактикалау фундаментында төп кирпечләр. Сезнең яратуыгыз һәм таянычыгыз – балагыз өчен иң ышанычлы калкан ул.